ΑΡΡΩΣΤΟΣ ΧΩΡΙΣ ΑΙΤΙΑ…

Ο επιστημονικός ορισμός της υγείας, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO), αναφέρεται σε μία κατάσταση πλήρης σωματικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας. Πόσοι, όμως, από μας ζουν ταυτόχρονα την θαλπωρή της οικογένειας, νιώθουν να τους περιβάλλουν με αγάπη, εκφράζονται μέσα από την εργασία τους και χαίρουν άκρας σωματικής υγείας;

Χιλιάδες άνθρωποι υποφέρουν από συμπτώματα όπως πονοκεφάλους, αϋπνίες, σφιξίματα και τσιμπήματα στο στήθος, ταχυπαλμίες, μουδιάσματα στα χέρια και πόδια, πόνους σε διάφορα μέρη του σώματος και εξάντληση δίχως να υπάρχουν κάποιες συγκεκριμένες εξηγήσεις για το που οφείλονται όλα αυτά.

Τι γίνεται όμως όταν μετά από εξονυχιστικό εργαστηριακό έλεγχο τα ευρήματα παραμένουν όλα φυσιολογικά;
Όταν τα συμπτώματα επιμένουν επαναλαμβάνεται αυτός ο κύκλος των εξετάσεων και επισκέψεων στους ιατρούς ξανά και ξανά (‘doctor shopping’).

Η στάση των ανθρώπων αυτών φαίνεται λογική: Οι ασθενείς θορυβημένοι από το σωματικό πόνο ή τη σωματική ενόχληση εστιάζουν την προσοχή τους στο οργανικό μέρος. Οι αλλεπάλληλες αποτυχίες στο να βρεθεί κάποια διάγνωση στρέφουν την προσοχή του ανθρώπου αποκλειστικά στην αναζήτηση κάποιου σωματικού προβλήματος. Η αναζήτηση κάποιας οργανικής βλάβης μετατρέπεται κυριολεκτικά σε έμμονη ιδέα.

Κοινωνικο-πολιτιστικές επιδράσεις

Κατά το πέρασμα των δεκαετιών και ανάλογα με την εποχή υπήρχαν διάφορες ‘εξηγήσεις’ και ερμηνείες για τα διάφορα συμπτώματα .Έτσι οι εργαζόμενοι στους σιδηροδρόμους στο τέλος του 19ου αιώνα υπέφεραν συχνά από χρόνιο πόνο στα πόδια, εξάντληση, ζάλη και αϋπνία. Η αρρώστιά τους τότε λεγόταν από τους επιστήμονες της εποχής ‘νόσος του σιδηροδρόμου’. Τον 21ο αιώνα υπάρχουν κατά ανάλογο τρόπο άνθρωποι που υποφέρουν για χρόνια από αϋπνία, τσούξιμο στα μάτια, πόνους στις αρθρώσεις, κεφαλαλγία, και εξάντληση δίχως να βρίσκεται κάποια συγκεκριμένη αιτία. Η σύγχρονη ιατρική επιστήμη θέτει σε αυτές τις περιπτώσεις τη διάγνωση: ‘σύνδρομο των άρρωστων κτιρίων’ ή την ‘πολλαπλή χημική ευαισθησία’. Βλέπουμε λοιπόν ότι η εκάστοτε εποχή που ζούμε επηρεάζει την αντίληψή μας και την κατανόηση μας για την αρρώστια. Μήπως αυτό όμως εκφράζει περισσότερο τους φόβους μας και την ανασφάλεια για τις τεχνολογικές εξελίξεις και το άγνωστο περιβάλλον που ζούμε σε κάθε αιώνα ;

Οι άνθρωποι τις τελευταίες δεκαετίες ενώ σωματικά είναι πιο υγιείς υποφέρουν περισσότερο… Βλέπουμε λοιπόν να αυξάνεται συνεχώς το προσδόκιμο της επιβίωσης επειδή πολλές ασθένειες δεν μας απειλούν πια άλλο, όπως μπορούν ενδεικτικά να αναφερθούν οι μολύνσεις που θεραπεύονται πια με τα αντιβιοτικά και οι καρδιοπάθειες που μετά από πολλές δεκαετίες όχι μόνο δεν αυξάνονται άλλο, αλλά μειώνονται κιόλας. Συνεπώς η κατάσταση της υγείας των ανθρώπων δεν ήταν ποτέ καλύτερη. Ορισμένοι επιστήμονες υπολογίζουν ότι εντός του 21 αιώνα ο άνθρωπος στις αναπτυγμένες χώρες θα μπορεί να ζει κατά μέσο όρο 100 χρόνια.

Εμείς οι ίδιοι νιώθουμε όμως τόσο υγιείς;

Έτσι η υπάλληλος Γ.Φ. που εργάζεται σε μία τράπεζα όταν της αλλάξανε τη θέση εργασίας άρχισε ξαφνικά να έχει ταχυπαλμίες, πόνους στο κεφάλι και στην πλάτη ενώ ένιωθε συνεχώς ένα σφίξιμο στο στήθος. Όλες οι ενοχλήσεις σωματικές. Αλλά σε όσους ιατρούς και αν πήγε και όσες εξετάσεις και αν έκανε δεν βρέθηκε τίποτα. «Φταίει το άγχος» της είπε ο οικογενειακός της ιατρός. Ναι αλλά πως;

Ψυχοσωματικές εκδηλώσεις

Στο 60-80% των σωματικών ενοχλήσεων που αναφέρονται στα εξωτερικά ιατρεία των Νοσοκομείων και στα ιατρεία δεν βρίσκεται κανένα παθολογικό αίτιο. Βρίσκεται ότι πρόκειται για ψυχοσωματική εκδήλωση. Η ψυχή δηλαδή χρησιμοποιεί κατά κάποιον τρόπο το σώμα σαν ‘φερέφωνο’.

Εκατομμύρια άνθρωποι υποφέρουν από ψυχοσωματικά ενοχλήματα, ένα 20% περίπου περισσότερο. Οι περισσότεροι ούτε που μπορούν να το φανταστούν. Ακόμη και αν μπορούσαν θα αντιδρούσαν λέγοντας : «καλά έχω τρελαθεί;». Η λέξη ‘ψυχο’ δυστυχώς ΄σέρνει’ ακόμη το υπονοούμενο της τρέλας, της σχιζοφρένειας. Ελάχιστοι θα μπορούσαν να φανταστούν ότι στα ψυχοσωματικά συμπτώματα ο ψυχικός πόνος μετατρέπεται σε σωματικό.

Ενώ ήδη οι Αρχαίοι μας φιλόσοφοι μιλούσαν για ‘Ψυχή και Σώμα’ και για τη σχέση τους και τον τρόπο που επιδράει το ένα πάνω στο άλλο, η κλασική ιατρική ασχολείται αποκλειστικά με την σωματική ενόχληση και αγνοεί παντελώς τον παράγοντα της ‘ψυχής’. Όλη η κοινωνία μας άλλωστε δεν έχει επικεντρωθεί μόνο σε αυτό που ‘φαίνεται’; Προσέχουμε μόνο τις εργαστηριακές εξετάσεις και αγνοούμαι τον άνθρωπο ως σύνολο. Η τεχνολογική πρόοδος μας έχει δώσει την αίσθηση ότι μόνο αυτό που βλέπουμε είναι υπαρκτό. Το ίδιο συμβαίνει και με την ιατρική τεχνολογία. Ξοδεύονται δισεκατομμύρια για να αναπτύξουμε μηχανήματα και τεχνικές που θα αφορούν το 20-30% των συμπτωμάτων που απασχολούν τον άνθρωπο και για το υπόλοιπο 60-80% που είναι μη οργανικής προέλευσης ξοδεύονται ελάχιστα χρήματα.

Αρκετές φορές ακούγοντας κανείς έναν άρρωστο μπορεί να διακρίνει ενδοψυχικές εστίες έντασης: προβλήματα που μοιάζουν ανυπέρβλητα, αισθήματα ενοχής και θλίψης, αίσθηση αδιεξόδου και ματαιοπονίας. Ο οργανισμός όμως πρέπει να διοχετεύσει αυτή την πίεση προς τα ‘έξω’. Το αποτέλεσμα συχνά είναι οι άνθρωποι αυτοί να πέφτουν σε κατάθλιψη και να εκδηλώνουν άγχος. Η ‘σωματοποίηση’ είναι ένας ‘εύκολος’ και αποδεκτός τρόπος να εκφράσουμε κατά κάποιον τρόπο τον πόνο μας για μία κατάσταση που ζούμε. Είναι σαν να λέει για παράδειγμα ο οργανισμός «δεν θέλω να βρίσκομαι μαζί σου, γι’ αυτό πονάει το σώμα μου, ώστε να μην μπορώ να είμαι μαζί σου». «Δεν θέλω αυτή τη δουλειά, γι’ αυτό αναγουλιάζω και πονάει το στομάχι μου για να μην εργαστώ».

Σήμερα γνωρίζουμε με βεβαιότητα πια ότι οι αγχώδεις διαταραχές και η κατάθλιψη οδηγούν σε σωματική αρρώστια.

Ωστόσο θέλει προσοχή.
Η βεβιασμένη ‘ψυχολογικοποίηση’ των ενοχλήσεων μπορεί να αποβεί μοιραία για τον άρρωστο.

Ένα καλό παράδειγμα αποτελεί η νόσος του Parkinson. Στην αρρώστια αυτή ο ασθενής εμφανίζει έναν μόνιμο τρόμο στα χέρια και πόδια, το πρόσωπό του είναι ανέκφραστο και δυσκολεύεται στο περπάτημα και στις λειτουργίες των χεριών.

Έτσι ακόμη και το 1948 υπήρχαν αμερικανοί ιατροί ,που απέδιδαν τη νόσο του Parkinson σε ψυχαναγκαστικές προσωπικότητες που καταπιέζονται και δεν εκφράζουν το θυμό τους. Η ασθένεια υποτίθεται ότι εμφανιζόταν όταν υπήρχαν απογοητεύσεις και τραυματικές εμπειρίες. Κάποια στιγμή στα μέσα του περασμένου αιώνα ανακαλύφτηκε ότι όλα αυτά οφείλονται σε έλλειψη της ντοπαμίνης στον εγκέφαλο (μία ουσία που υπάρχει μέσα στον εγκέφαλο) επειδή βρέθηκαν ‘τυχαία’ τα φάρμακα που επιτρέπουν στους αρρώστους αυτούς να συμμετέχουν στη ζωή. Σήμερα κανείς πια δεν μιλάει για διαταραχή προσωπικότητας ή ψυχική διαταραχή στη νόσο αυτή.

Πόσο δύσκολο είναι όμως να αποδεχτεί ένας άνθρωπος, ότι ο πόνος του οφείλεται σε ψυχοσωματικά αίτια και δεν υπάρχει οργανική βλάβη; Οι περισσότεροι θα προτιμούσαν –διακαώς- κάποιο συγκεκριμένο, χειροπιαστό οργανικό πρόβλημα, από ένα μη μετρήσιμο ψυχοσωματικό αίτιο.

Γνωρίζουμε ότι τέτοιες ψυχοσωματικές αλληλεπιδράσεις που απασχολούν τους ιατρούς και τα εξωτερικά ιατρεία των νοσοκομείων αφορούν συχνότερα τις καρδιακές ενοχλήσεις, τα συμπτώματα από το γαστρεντερικό σύστημα και τις εκδηλώσεις από το νευρικό σύστημα.

Αυτά τα ψυχοσωματικά προβλήματα εμφανίζονται πιο συχνά σε περιόδους που ‘αλλάζουμε’: από την παιδική ηλικία στην εφηβική, από την εφηβική στην ενήλικη και τέλος από την ενήλικη στα γηρατειά. Πολλές φορές και το οικογενειακό περιβάλλον βάζει το λιθαράκι του για να αρρωστήσει κάποιος: προβλήματα με την οικογένεια και τον σύντροφο σπρώχνουν τον άνθρωπο με μαθηματική ακρίβεια στην αρρώστια.

Πώς επικοινωνεί η Ψυχή με το Σώμα;

Η ψυχή επικοινωνεί με ένα πολύπλοκο δίκτυο νευρικών ινών, ορμονών και διάφορων άλλων ουσιών με το σώμα. Υπάρχει ένα πραγματικό δίκτυο ενδοεπικοινωνίας μεταξύ του εγκεφάλου (η έδρα της ‘ψυχής’) και του σώματος που μεταφέρει τις πληροφορίες από τη μία πλευρά στην άλλη και αντίστροφα.

Μία ιστορικά σημαντική μορφή στο τέλος του προηγούμενου αιώνα ο Γερμανός Καθηγητής Παθολογίας του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης ο von Weizsaecker θεώρησε ως λύση για αυτές τις ‘ανεξιχνίαστες περιπτώσεις’ να αντιμετωπίζεται ο άρρωστος ως μία ενιαία οντότητα: ψυχής και σώματος. Και έτσι να αντιμετωπίζεται η αρρώστιά του.

Θα θυμάστε άλλωστε ως παιδί : ένα ‘φιλάκι της μάνας και ο πόνος από το χτύπημα είχε φύγει… ;